Skuggabaldur

Urta-Fríðrikur letur sær upp í pípuna og hyggur at pakkanum, sum liggur á stovuborðinum, har líkkistan stóð fyri einari lítlari løtu síðan. Pakkin er ballaður inn í svartan segldúk og krossbundin við trítáttaðum bandi — alt er í lagi, hóast tað ikki hevur verið frammi í meir enn seytjan ár — og ummálið á honum er stívliga fjøruti sentimetrar til hæddar, um leið tríati sentrimetrar til longdar, og nett fimm og tjúgu sentimetrar til breiddar. Fríðrikur tekur fast um pakkan, lyftir hann upp áraka høvdið á sær og ristir pakkanum inn ímóti oyranum. Innihaldið er fast, hann vigar eini tíggju skálpund, og einki ringlar í pakkanum. Líka lítið sum fyrr. 

Fríðrikur leggur hann aftur á borðið og fer út í køkin. Hann stingur ein eldførispinn inn í komfýrin og ber glóðina upp at píputubbakkinum; festir sær í við
sáttligum, men avgjørdum guvum. Tað brestur í tubbakkinum, hann andar fyrsta royk á degnum djúpt inn og sigur fram fyri seg, um somu tíð sum hann blæsur roykin
frá sær:

– Umph Abba eigur.

“Umph” kundi merkja so mangt á Abbu máli: Kassi, kista, eskja, kistil ella skrín, til dømis.

Fríðrikur hevur leingi grunað, hvat ið er í pakkanum, og hann hevur ofta nortið við hann, men tað er ikki fyrr enn í dag, at hann fær sløkt forvitni sítt.

***
Fríðrikur og Havdis hittust fyrstu ferð tríggjar dagar eftir tað, at hann var komin til Íslands. Hann var á veg heim til hús eftir eitt nátturðagildi,
gargantuiskt kaffigildi og felagsang hjá fyrrverandi lærara sínum, harra G-. Hann læt føturnar ráða fyri ferðini. Teir førdu hann skjótt burtur úr
mðbýarbýlinginum Kvosini, út um býin, suður eftir eyrheyggjunum, oman ímóti sjónum, har hann rann eftir strondini og rópti út í ljósa ævinleikan: “Eg fagni
tær, hav, tú spegil frælsa mansins!” Hetta var jóansøkuaftan; flugan reiggjaði á puntalastránum, svarthálsan bríkslaði, og midnáttarsólin stavaði beint niður á
urtir og grøs.

Um hetta mundið var høvuðsstaðurin ikki størri enn so, at tað tók einum manni, sum var lættur á fótum, ein hálvan tíma at ganga rundan um hann, og tí vardi tað
ikki leingi, fyrr enn Fríðrikur var aftur í sama staðnum, har hann fór til gongu at svala á sær hetta kvøldið; tað er á gøtuni aftan fyri húsini hjá gamla og
gráa vegleiðara sínum, harra G-. Sonur køksgentuna kom út ígjøgnum bakdyrnar og gjørdi sær ómak fyri ikki at missa bakkan við einum blikkkrússi, eplaflusi,
eyrriðaskræðu og einum breyðbita, leivdir frá gildinum fyrr um kvøldið.

Fríðrikur støðgaði á, tá ið hann sá, at drongurin fór við hesum yvir í eitt neyðarsligt skjól, sum stóð upp ímóti einum av hinum størru úthúsunum í
bakgarðinum, og har læt hann eina lúku upp og lirkaði bakkan inn ígjøgnum. Úr skjólinum hoyrdist sparkan og froysan, beistan og níst. Drongurin kipti hondina
til sín, ripaði lúkuna aftur og skundaði sær inn aftur – men rendi seg so beint í føvningin á Fríðriki, sum var komin inn um liðið.

– Hvat hava tit har, ein danskan keypmann?

Hann segði hetta á ein so glantrasligam hátt, sum skal linna broddin av vándum tíðindum. Unglingurin gapaði upp á Fríðrik, sum var hann ein av mánamonnunum hjá
Münchhausen, og svaraði tvitin:

– Nei, tú, tað man vera hatta konufólkið, sum bar út barnið hjá sær henda dagin í vikuni, sum fór.
– Á, so!
– Ja, hon, sum varð tikin inni í kirkjugarðinum, og sum var í holt við at grava líkið av barninum niður í leiðið hjá Ólavi “studenti” Jónassoni.
– Og hví er hon her?
– Man fútin ikki hava biðið skyldmannin um at goyma hana? Teir munnu ikki tora at lata hana vera saman við monnunum í tukthúsinum. Sigur mamman.
– Og hvat ætla teir at gera við hana?
– Nei, munnu teir ikki fara at senda hana til Keypmannahavnar, í fongslið, og so fæst hon fyri lægsta boð, tá ið hon kemur heim aftur. Um hon nú nakrantíð
kemur aftur.

Drongurin kveitti smoykin uttan um seg og tók eitt lítið snúshorn upp úr lummanum:

– Men annars skal eg ikki ganga og bera tað út, sum eg havi hoyrt her í húsinum …

Hann stakk hornið í annan nasagluggan og seyg tubbakkið av øllum alvi upp í nøsina. Hervið endaði samrøðan. Og meðan sonur køksgentuna stríddist við njósini,
fór Fríðrikur yvir at veggjakroysuni. Hann setti seg niður at húka, læt lúkuna upp; hugdi inn. Har var myrkt inni, men so mikið lýsti summarnáttin inn ímillum
takfjalirnar, at eygu hansara vandu seg við myrkrið, og tá hómaði hann eitt konufólk í einum króki.
Tað var fangin.

Hon sat á moldgólvinum við útstrektum beinum og boygdi seg yvir bakkan við mati, sum ein dukka fylt við ertrum. Í lítlu hondini hevði hon eina ál av eplaskali,
sum hon brúkti til at skava fiskaskræðu og breyð saman við, síðan tók hon um tað við skalinum, bar tað upp at munninum og tugdi nærløgd. Hon fekk sær upp í
munnin úr blikkkrússinum og suffaði við. Tá helt Fríðrikur seg hava sætt nóg mikið av neyðarstøðuni. Hann trilvaði við hondini eftir lúkuni fyri at lata hana
aftur, men sló hondina í veggin við einum lítlum bresti. Hon sjálv í krókinum rakti við hann. Hon hugdi upp og gløddi beint upp í eyguni á honum; hon smíltist,
og bros hennara tvífaldaði heimsins lukku.

Men áðrenn hann fekk stundir at nikka aftur ímóti, var brosið horvið úr andliti hennara, og tað var í somu løtu broytt til ein so syrgiligan skort, at
Fríðrikur brast í grát.

***
Fríðrikur loysir knútin, vevur bandið um fingrarnar á vinstru hond, smoyggir henda lítla kveylin burtur av fingrasnippunum og stingur hann niður í vestalumman.
Hann tekur segldúkin burtur av pakkanum. Tá koma tveir javnstórir pakkar fram, ballaðir inn í brúnt, vakslagt pappír. Hann leggur teir lið um lið og tekur
uttan av teimum: Innihaldið vísir seg at vera tað sama í báðum; svørt træspjøldur, fýra og tjúgu í hvør sínum stápli. Hann brettir spjøldrini, sum vóru tey
spælikort, og varnast, at hóast tey eru málað svørt øðrumegin, so eru tey hvít hinumegin, men tó ikki øll, tí í øðrum stáplinum eru nøkur av spjøldrunum svørt
og grøn, men í hinum eru nøkur svørt og blá. Hann kláar sær í skegginum:

– Ja, mín sann, Abba-di, hetta er vorðið sum myndagáta, tú hevur borið við tær ígjøgnum lívið
Og nú byrjar ein fløktur og løgin sjónleikur í lítlu stovuni á Brekku í Dali. Húsbóndin á garðinum vendir og snarar varisliga hvørjum einasta luti av gátuni,
kannar teir væl og út í æsir; á teimum grønu og bláu plátunum stendur okkurt skrivað – ein setningur á latíni – og tað ger spælið lættari. Hann fer undir
putlið:
Hann byrjar við teimum bláu spjøldrunum.

Fríðrikur B. Friðjónsson las náttúrufrøði á lærda háskúlanum í Keypmannahavn í árunum 1862 til 1865. Eins og mangir aðrir av landsmonnum sínum leyk hann aldri
endaligt prógv, men seinastu trý árini í Danmark hevði hann fast starv á apotekinum Elefanten í Store Kongensgade, sum Ørnstrup apotekari stóð fyri um tað
mundið. Har strevaði Fríðrikur seg upp til eitt starv sum medisinatstøðingur og hjálpti til við apoteksins inebriata-katalogi: etur, opium, láturgass,
flugusoppur, bella-donna,kloroform, mandragora, hashis og koka. Umframt at hesi evnini vórðu nýtt til ymiskar viðgerðir, vóru tey ógvuliga høgt í metum hjá
Keypmannahavnar “lotusátarum”.

Lotusátararnir vóru ein samkoma av fólki, sum lagaði lívshátt sín eftir skaldskapinum hjá fronskum yrkjarum sum Baudelaire, de Nerval, Gautier og de Musset;
teir hildu veitslur – sum mangar søgur gingu um, men fá høvdu verið í – har læknaurtirnar bóru gestirnar burtur í nýggjar heimar; bæði likamliga og andaliga –
skjótt og ljúvliga. Fríðrikur var fastur fúsur á hesum samkomum, og eina ferðina tey reistu seg upp aftur úr einari skreiðibreyt, sum gekk við eturi, helt hann
fyri við ferðafelagar sínar:

– Eg havi skoðað universið! Tað er gjørt av yrkingum!

Tá tókti dønum, at hann málbar seg sum “ein rættur íslendingur”.

Íslandsferðin hjá Fríðriki summarið 1868 var harafturímóti á allan hátt av tí jarðbundna slagnum. Hann var komin at gera búgvið upp eftir foreldur síni, sum
vóru deyð av lungnabruna við níggju daga millumbili hetta sama várið. Ognirnar vóru lítlar og ongar; lítli Brekkugarðurin í einum fjarløgdum dali, kúgvin
Kreppilhyrna, nakrar skrindur, fiól, talvborð, bókakista, rokkurin hjá mammuni og fressurin “Lítli-Frikki”. Hann ætlaði sær tí at dvølja stutt; tað fór ikki at
vara leingi at selja sóknarfólkinum dýrini, rinda skuldir, pakka lutirnar saman, heingja køttin og brenna húsini á garðinum, sum eftir tí, ið Fríðrikur visti,
vóru fallkomin.

Og tað hevði hann gjørt, hevði alheimurin ikki varpað eitt óvæntað ørindisbrot frá sær; tað hendi í einum andstyggiligum kurpali, eina sólbjarta nátt juni.

***
Træspjøldrini leika í hondunum á Fríðriki; tað, sum tóktist vera ein óskiljandi gáta, stýrir nú hondum hansara. Taðsær ikki mætari út, enn at loyndamálið er
sett saman av slíkum gandi, at tað loysir seg sjálvt; av handahógvi og av berari tilvild leggur maðurin eitt spjaldur aftur at einum øðrum, og í somu løtu, sum
kantarnir bera hvør við annan, fellur annað inn í tómrúmið undir liðini á hinum, og er harvið ikki til at vika; og soleiðis heldur tað fram, og fram, til tey
bláu spjøldrini hava myndað ein botn, og hini eru veggir og galvar á einum, sum mest av øllum líkist einum djúpum trogi; veggirnir eru hvítir innan og svartir
uttan.

Og á botninum dagar ein setningur fram: “Omnia mutantur – nihil interit.” Fríðrikur læt fyri seg sjálvan: “Alt broytist – einki hvørvur.” Hann dugir ikki at
ímynda sær, hvør handhagur smiður ið hevur givið Havdis henda dýrgripin, og hevur valt henni eina endurgeving eftir sjálvan Ovidius.
Tá hoyrist eitt belj úr handara parti í húsunum.

Gátuloysarin vaknar úr tonkum sínum; har beljar Kreppilhyrna onnur og vil verða ambætað. Fríðrikur leggur frá sær og skundar sær út í fjósið; hann hevur ikki
vant seg við nýggju mannagongdirnar á Brekku; Abba var tann, sum var von at hugsa um dýrini hjá teimum.

***
Tann skylda fylgdi við tjúgu dála lestrarstyrkinum til studentarnar á Garði, at teir fylgdu frændaleysum fólki til gravar. Fríðrikur gjørdi hesa gleðileysu
skyldu sína sum allir aðrir, og av tí at hann var sjúkur eftir bókum, og í heilum stóð á minusi hjá Høst bókahandilsmanni, tók hann við opnum føvningi ímóti
einum tilboði um at sita náttarvaktir í líkhúsi býarins. Har átók hann sær seinni enn eitt arbeiði; at týða greinir úr útlendskum læknaritum fyri ein
steinbýttan, men múgvandi líkskurðarlærling úr Kristianiu. Fríðrikur sat manga náttina við slímandi lampuna og týddi til danskt lýsingar av nýggjastu
mannagongdunum at halda lív í okkum menniskjum, meðan líkini lógu har á pøllum rundan um hann og stóðu ikki til at bjarga, hóast hesi kveikjandi tíðindini komu
um framstig innan fyri ravmagnsviðgerð.

Í triðja hefti av London Hospital Reports, fyri árið 1866, las Fríðrikur eina grein eftir J. Langdon H. Downs, lækna í London, um, hvussu andaliga ófullfør
verða flokkað. Har royndi hann í greinini at lýsa eitt fyribrigdi, sum leingi hevði verið menniskjum ein gáta; tað at hvítar kvinnur stundum áttu evnaveik børn
við ásiatiskum skapi. Læknin gitti, at í slíkum førum hevði ein sjúka ella eitt hóttafall verið móðurini fyri, meðan hon hevði gingið tvílívað, og sum hevði
havt við sær, at barnið varð borið ov tíðliga í heim. Tað kundi henda á hvørjum stigi sum helst á fosturlívsins alkenda menningarstiga:
fiskur-oydla-fuglur-hundur-apa-blámaður, gulur maður-indiáni-hvítur maður, men tað tóktist oftast henda á sjeynda stigi.

Downs mongolsku børn vóru tí ikki fullment í móðurlívi; tey vóru dømd til at vera barnslig og blúgv alla sína ævi. Men eins og við øðrum ættarsløgum á lægri
stigi bar til við toli og góðari viðferð at læra tey mangt og hvat gott og gagnligt.

Í Íslandi vórðu tey fyribeind longu í føðingini.

Ólíkt tí, sum hendi við øðrum sløgum av býttlingum, har tað ikki vísti seg, fyrr enn ov seint var, at tey vóru ófullfør, var ógjørligt at dylja fyri nøkrum, at
Down-ungin var gjørdur eftir aðrari uppskrift enn vit onnur, enntá úr einum øðrum og fremmandum ráevni; hárið var tjúkkari, holdið gulleitt, kroppurin køggutur
og samanrikin, húðin leys og kvapsut, og eyguni skráskorin eins og rivur í segldúki.

Har var ikki tørvur á vitnum; áðrenn tey fingu stundir at skera í fyrsta geylið, legði ljósmóðirin hondina fyri munnin og nøsina á teimum og fekk á tann hátt
ondina at venda aftur til tann stóra sálapottin, ið mannveran øll verður oyst upp úr.

Sagt varð, at barnið var deyðføtt, og líkið varð latið upp í hendurnar á tí presti, sum var næstur. Hann vissaði seg um kynið, jarðaði neyðardýrið, og við tí
var søgan úti.

Men tað bar altíð á, at okkurt sovorðið miseydnað fostur hóraði undan: Tað hendi í avbyrgdum útryðjum, har eingin dugdi at skilja hesar mammurnar, sum hildu
seg vera førar fyri at ala hesi børnini upp, hóast tey vóru so undarlig. So spurdust tey ikki aftur, reikaðu í fávitsku sínari burtur og hvurvu sum døgg fyri
sól; lótu beinini bera seg út á heiðagøtur, vórðu funnin aftur hálvdeyð uppi í haganum, ella reikaðu rætt og slætt inn í tilveruna hjá fremmandum fólki.

Og av tí at neyðardýrini vistu ikki, hvørji tey vóru, ella hvaðan vindurin hevði borið tey, so setti yvirvøldin tey bara niður á tí jarðarteigi, har tey nú av
tilvild vóru endað. Bøndurnir høvdu miklan ampa av hesum”himnasendingum”, og húsfólkinum tókti tað mannminkandi at noyðast at vera í somu stovu og í sama
kamari sum hesir vanskapningarnir.

***
Tað var einki at ivast í, at vanlukkugentan, sum sat fangi í bakgarðinum hjá skyldmanni landfútans í Reykjavík, hon var ein av hesum sakleysu ásiatum, sum
einki áttu uttan andardráttin í munni sínum. Hon turkaði matin av hondum sínum og hálsfevndi høvdið á unga manninum, sum stóð har og græt í høsnalúkuni; hon
uggaði hann við hesum orðum: – Furru amh-amh, furru amh-amh…

Sigurjón Birgir Sigurðsson (SJÓN): “Skugga-Baldur” sum vann bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins 2005. Føroyskt útgáva: Forlagið Nýlendi, 2006. Jákup í
Skemmuni týddi.

Deil á