Heimurin í gjár

Tá ið eg skal royna at finna ein nýtiligan frymil fyri tíðina
framman undan fyrra heimsbardaga, tað tíðarskeiðið, tá ið eg vaks upp, so vóni
eg at vera beinraknast, tá ið eg sigi: tað var tryggleikans dyrabæra
tíðarskeið.

Í okkara næstan túsund ára gamla eysturríkska
kongsríki tóktist alt vera grundað á tað varandi, og ríkið sjálvt kendist sum
vissasta trygd fyri hesum støðufesti. Tey rættindi, sum tað tryggjaði borgarum
sínum, parlamentið, fólksins frítt valda umboðan, hevði vissað teimum tey, og
ein og hvør skylda var gjølla avmarkað. Gjaldoyra okkara, eysturríkska krónan,
var í umfari í blonkum gullstykkjum og prógvaði á tann hátt óbroytiligleika
sín. Ein og hvør visti, hvussu nógv hann átti, og hvussu nógv, ið fall honum í
lut; hann visti, hvat ið var loyvt, og hvat ið var bannað. Alt hevði sína
reglu, sítt mál, sína vekt. Tann, sum átti mikið, kundi neyvt rokna út, hvussu
nógv tað kundi veita honum í rentum um árið; embætismaðurin og yvirmaðurin
kundu í kalendara sínum álítandi staðfesta, hvat ár hann fór at verða fluttur
hægri, og nær hann fór frá við eftirløn.

Hvørt einstakt húski hevði sína
føstu fíggjarætlan; húskið visti, hvussu nógv tað skuldi brúka til íbúð og mat,
til frítíðarferðir og stuttleika; harumframt var ósvitaliga ein minni upphædd
vandaliga løgd burturav til óvæntaðar útreiðslur, sjúku og lækna. Tann, sum
átti eini hús, metti tað sum ein tryggan heimstað hjá børnum og barnabørnum;
garður og handil gingu í arv frá ættarliði til ættarlið; longu meðan eitt
reivabarn lá í vøgguni, varð lagt í sparibússuna ella sett inn í sparikassan
eitt lítið ískoyti at brúka á lívsleiðini, eina lítla “goymslu” til at taka í
framtíðini. Í hesum víðfevnda ríki stóð alt fast og óvikaligt í sínum stað, og
á hægsta stað stóð gamli keisarin. Skuldi tað hent, at hann doyði, so vistu
fólk, (ella hildu seg vita), at ein annar fór at koma í hansara stað, men einki
fór at verða broytt í væl upphugsaðu skipanini. Ikki ein einasti væntaði
kríggj, kollveltingar ella samfelagsbroytingar. Alt víðgongt og ógvisligt
kendist frammanundan óhugsandi í hesum skynseminnar tíðarskeiði.

Henda kenslan av tryggleika í
einari milliónastórari ogn, ið vert var at stremba eftir, var felags
lívsfyrimyndin. Bara saman við hesum tryggleika var lívið mett vert at liva, og
størri og størri partar av fólki kravdu sín part av hesari dýru ogn, av
fyrstantíð vóru tað bara tey, ið høvdu vald á ognunum, sum nutu henda fyrimun;
men sum frá leið trokaði fjøldin seg fram. Tryggleikans øld gjørdist
tryggingarvaldsins gylta tíð. Hús og heim vórðu tryggjað ímóti innbroti og
eldi,  jørðin móti skaða av
heglingi og óveðri, likamið móti sjúku og vanlukkum; fólk keyptu sær
lívstryggingar við aldurdóminum í huga, og lítlu dóttur sínari í vøgguni góvu
fólk eitt tryggingarskjal fyri framtíðar heimangiftu. At enda skipaðu verkafólk
seg í feløg og vunnu sær reglubundna løn og sjúkrakassar; tænarar og
tænastugentur spardu sær eina aldurdómstrygging saman og rindaðu frammanundan
kostnaðin fyri egna jarðarferð í ein jarðarferðakassa. Bara tann, sum
ekkaleysur kundi ganga framtíðini á møti, neyt nútíðina væl til passar.

Í hesum treysti, at ein kundi
tryggja lív sítt til minstu rivu ímóti einum og hvørjum innbroti frá lagnuni,
lá tó hóast alt samhaldsfesti og lítillætni í lívsáskoðanini eitt stórt og
vandamikið dramblæti. Nítjanda øld var við støði í liberalistiskari idealismu
ærliga sannførd um at vera á rættum og ósvikaligum vegi móti ”tí besta av øllum
heimum”. Við vanvirðing varð litið niður á undanfarin tíðarskeið við sínum
kríggjum, uppreistrum og hungurkreppum sum á eitt tíðarbil, tá ið menniskjan
framvegis var ómyndug og ikki nóg upplýst; – men nú var tað bara ein spurningur
um áratíggju, til síðsta leivdin av óndskapi og av harðskapi fóru at vera
endaliga bast. Henda trúgv á tann óslitna og støðuga ”framburðin” hevði fyri
tíðarskeiðið beinleiðis eina átrúnaðarmegi í sær; fólk litu longu meira á henda
“framburðin” enn á Bíbliuna, og fólk hildu, tað var óvikandi prógvað við nýggju
undrunum í vísindum og tøkni, sum hvør dagur hevði við sær. Í roynd og veru var
endin á hesari friðarins øld ein uppgongutíð, ein bráðari og bráðari, ein
sjónligari og sjónligari, ein margfeldari og margfeldari uppgongutíð. Í staðin
fyri fortíðarinnar døpru gøtuljós logaðu nú ravmagnslyktir um næturnar; úr
høvuðsgøtunum nørdu handlarnir tølandi sín nútíðarliga glans til forstaðirnar;
telefonini fyri at takka var menniskjað nú ført fyri at tala við medmenniskju
síni á fjarleiðum; í vognum við ongum rossi fyri kundi hann flúgva av stað við
nógvari og nýggjari ferð, og gamli Ikarusdreymur hansara var gingin upp; hann
kundi sveiggja seg upp í luftina. Marglæti, høgleiki og hentleikar leitaðu úr
teimum frægaru heimunum niður í tey meiri borgaraligu: ikki var longur neyðugt
at ganga eftir vatni úr brunninum ella við liðið, ikki var longur neyðugt at hava
stríð av at kyka í komfýrinum; reinførið vann fram, skitturin hvarv. Menniskjað
gjørdist nú vakrari, sterkari, frískari, tá ið ítrótturin herdi likamið;
sjáldnari og sjáldnari vóru kryplingar, mistrivningar og lamløstað at síggja í
gøtunum, – og øll hesi undur høvdu vísindini fullgjørt, vísindini,
høvuðseingilin hjá framburðinum! Eisini á almannaøkinum gekk framá: ár um ár
fekk einstaklingurin tillutað nýggj rættindi; lógin varð handhevjað lagaligari
og menniskjaligari, og sjálvur trupulleikanna trupulleiki: fátækadømið í stóru
fjøldini tóktist ikki longur óávinnandi. Størri og størri partar av fólkinum
fingu valrætt og harvið møguleikan at verja áhugamál síni á lógligan hátt;
professarar og sosiologar kappaðust um at gera liviháttin hjá verkamannastættini
sunnari og enntá lukkuligari – var tað tá nakað at undrast á, at henda øldin
sólaði sær í sínum egnu avrikum og bara metti hvørt væl endað tíggjuáraskeið
sum byrjanina til okkurt uppaftur betri? Afturstigið til mentanarloysið sum eitt nú kríggj millum tjóðirnar í
Evropa trúði eingin á, hvaðna minni á heksir og dreygar; forfedrar okkara vóru
áhaldandi og treiskliga gjøgnumtrongdir av trúnni á tann ósvikaliga bindandi
mátt, sum lá í tollyndi og friðsemi. Teir hildu ærliga og reiðiliga, at øll
mørk og allir áskoðanarmunir millum tjóðir og trúarjáttanir so við og við fóru
at glíða yvir í ein menniskjakærleikans felagsskap, og harvið fóru hinir hægstu
ágóðar, friður og tryggleiki, at falla mannaættini í sínari heild í lut.

 

(…)

 

Morgurin eftir var eg í Eysturríki. Á øllum tokstøðum uppsløg, sum
høvdu boðað frá aðal-hertilbúgving. Tokini vóru á tremur við nýkallaðum
hermonnum, fløgg veittraðu, tónleikurin rungaði, í Wien sá eg allan býin í
einum stórum rúsi. Tann fyrsti skelkurin um tað kríggið, sum eingin hevði ynskt
sær, hvørki ríkisstjórnin ella ymsu tjóðflokkarnir í ríkinum; hetta kríggið,
sum var ímóti diplomatanna egnu ætlan, tí teir høvdu jú bara viljað spælt og
bluffað við tí, var gliðið burtur úr lókutu hondum teirra – hesin fyrsti
skelkurin var broyttur til brádligan eldhuga. Skrúðgongur stungu seg upp av sær
sjálvum í gøtunum, allastaðni lýstu og dagaðu fløgg og bond fram, tónleikur tók
undir; teir ungu hermenninir marsjeraðu findarglaðir av stað á sigurðsferð og
við glógvandi andliti, tí teir vórðu sjónliga fagnaðir, hesir gerandisdagsins
smáu menn, ið eingin annars hevði ætlað sær at fagna.

Og – satt at siga má eg viðganga,
at í hesum fyrstu rembingum í fjøldini var onkur stórfingin fagnaður, ja, enntá
lokkandi, sum ein hevði ilt við at bera seg undan. Og hóast mítt hatur til og
alla mína andstygd fyri kríggi vildi eg ikki í lívi mínum verið minnið um hesar
fyrstu dagar fyriuttan. Sum aldri áður kendu tey túsund og aftur túsund
menniskjuni nú tað, tey heldur áttu at havt kent í friðartíð: at tey hoyrdu saman.