Fosse – fáa orðini lív við tilveruni, ella fær tilveran lív við orðunum?

Dømi um
um spírandi faðirkensluna:

…hann kennir seg
brádliga róligari, ja næstan lukkuligan kennir hann seg brádliga, ja tú góðasti
sum tað skiftir, ikki til at trúgva, tað, hugsar Ólavur nú skal eitt lítið
dreingjabarn, lítli Jóhannes, síggja verðins ljós, tí inni í myrkrinum og
hitanum har inni í búkinum á Martu hevur hann vaksið seg stóran og frískan og
fittan, frá ikki at vera nakað í heila tikið er hann blivið til eitt menniskja
ein lítil jassur… (s.
9)

Kapitulin
endar við, at drongurin er komin í verðina, jarðarmóðirin skal rógvast heim
aftur, men pápin er kenslusamur nú hann longu skal fara frá konu og barni:

…hann tekur við
hondini og so strýkur hann við teimum hvøssu tunnu longu fingrunum eftir
enninum á Martu og hann kennir at hon hevur sveitta á enninum og so strýkur
hann varliga oman eftir kjálkanum á lítla Jóhannesi og hann kennir hvussu
merkiliga mjúkt tað er strúka eftir kjálkanum á honum… (s. 19)

Seinni
kapitul snýr seg um ta løtuna, Jóhannes doyr – ikki tá ið hann er deyður, men tá ið hann “blívur
deyður”, sum eg so fitt havi hoyrt tað sagt, tá ið børn práta um lívsins
álvara.

Hvussu
langt hetta tíðarbilið er, er ikki til at siga, men bara tað at fáa hugskotið
at lýsa hesa løtuna, sum aloftast liggur uttan fyri orðini, tá ið talan er um
gamalt fólk, sum mett av døgum leggur árarnar inn, er fantastiskt. Fleiri hava
ivaleyst upplivað at sita síðstu løtuna hjá onkrum, sum ikki orkar at tosa, men
onkursvegna hevur ein varhuga av, at tey sansa og skilja. Kanska tí tey framvegis
hugsa, tó at orðini ikki koma fram sum ljóð. Tað er m.a. hetta, sum tað eydnast
so væl Jon Fosse at lýsa í morgni og
kvøldi, haldi eg.

Jóhannes
liggur har á deyðastrá og fær eina opinbering, ikki í tann nýggja heimin sum
lærusveinurin Jóhannes, men eina afturlítandi opinbering av sínum egna lívi, og
hann sær, upplivir serligar varðar á vegnum, og hann sannar og er takksamur
fyri lívið. Men tað er eisini sumt, hann als ikki skilur, m.a. hvat tað er, sum
hendir henda síðsta dag í lívinum. Men er tað nú so merkiligt, tá ið ein ikki
hevur roynt tað fyrr? Minnir tað ikki um tann dagin, tá ið hann var føddur? Tað
hevði hann heldur ikki roynt fyrr. Ringrásin er fullfíggjað, – tað endar, sum
tað byrjaði: á gáttini í lívið og á gáttini úr lívinum, í báðum førum er tað uttan
fyri orðini, og har er einki. Harvið ikki sagt, einki er uttan týdning, vit fáa bara ikki umrøtt tað. Kanska vit
sansa tað, eitt nú í tónleiki, men eg haldi, at Fosse við skaldskapi sínum fær
víst okkum, bent okkara tankar á tað, sum er uttan fyri málið. Eg haldi, hann
eggjar okkum til at sansa og uppliva tað, sum er uttan fyri orðini.

Orðið hugsar
er nevnt óteljandi ferðir í tekstinum, og tað er ikki tilvild. Descartes segði:
“Eg hugsi, altso eri eg”. Hugsar, tað at teinkja, er knýtt at
nú-inum, og er tað nakað Jóhannes ger í øðrum kapitli, so hugsar hann. Hetta
skapar eina nærveru millum lesara og tekst, ella millum lesara og Jóhannes, og
tað at kunna fylgja Jóhannesi ta løtuna, hann er á markinum millum var og er,
er einki minni enn fantastiskt. Eg haldi, mann er úrmælingur, tá ið mann fær
lýst hesa løtu so skaldsligt, sum Fosse klárar. Vanliga hugsar mann um hesa
løtu sum miss, men hann lýsir í staðin føðingina sum miss, tí tá verður
sambandið við mammuna kvett, og tá ið Jóhannes fer av verðini, tykist hann bara
missa orðini.

Tað, at Jóhannes
hugsar so nógv í øðrum kapitli, skilji eg sum, at hann er ikki deyður enn, núið
er framvegis hansara, men hann er einsamallur og hevur ongan at tosa við. Tó er
ikki vist, at hann hevði kunnað sagt nakað, nú hann hevur vent hesumegin bakið
og vendir andlitið móti hinumegin, men hann hevur Pætur at tosa við, og Pætur
hjálpir honum at skilja, t.v.s. at tað framvegis eru orðini, tankin og
samrøðan, sum halda skil á øllum hjá Jóhannesi. Pætur sigur honum, at skjótt
eru teir uttan fyri orðini, og tá er Jóhannes eisini loystur frá tankanum. Tá
hugsar hann ikki meir. Nú-ið er av, teir eru farnir í aðra tíð og annað rúm,
sum kanska í okkara verð er einki,
men teir eru ikki í hesi verð, og tá hevur einki kanska ein heilt annan
týdning. Fram um alt kann henda skaldsliga lýsingin av manninum, sum doyr
einsamallur í gomlu húsum sínum vera ein troyst fyri tey, ið eftir sita.

Hetta, at
orðini og tankin fáa so stóran týdning í tekstinum kann eisini vera ein tilsiping
til kendu orðini fyrst í evangeliinum eftir Jóhannes:

“Í fyrstuni var
orðið, og orðið var hjá Guði, og orðið var Guð. Allir lutir eru vorðnir til við
tí, og uttan tað varð einki til av tí, sum til er vorðið. Í tí var lív, og
lívið var ljós menniskjunnar. Og ljósið skínur í myrkrinum, og myrkrið tók ikki
við tí.” (Jóhs.
1, 1-5)

Í morgni og kvøldi er munurin tann
samanborið við inngangin í Jóhannesarevangeliinum, at myrkrið tekur við, orðini
hvørva og við tí lívið og ljósið. Heitið bendir á nakað tað sama, tí hetta eru
júst tíðarbil á døgninum, sum eru á gáttini millum ljós og myrkur, men nær
slitnar reiðiliga millum hesi? Eru tey ikki knýtt at hvør øðrum? Nýtist okkum
at ræðast einki, tó at vit ikki vita,
hvat tað er fyri stødd? Við heitinum morgun
og kvøld fær Fosse víst á bæði dagin og náttina uttan at nevna tey
beinleiðis, v.ø.o. tey koma á ein hátt burtur úr ongum. Dagurin, sum liggur
fyri framman hjá nýføðinginum, tá ið hann skal ogna sær orðini og lívið, og
náttin, sum liggur fyri framman hjá tí gamla manninum, ið verður loystur frá
lívinum og orðunum. Men tað er eisini náttin, sum er millum kvøld og morgun, og
um náttin er tað sama sum einki, so var tað júst har, ið Jóhannes hevði sítt
upphav. Henda áskoðan kemur so væl fram, tá ið Ólavur sigur:

… nú skal so, meðan
móðirin Marta skríggjar og hevur ilt, koma út í hesa køldu verð og so skal hann
vera har, skildur frá Martu, skildur frá øllum øðrum, hann skal vera aleinaður
altíð aleinaður, og so skal hann, tá ið alt er av, tá ið hansara tíð er komin,
loysast upp og verða til onki, soleiðis er lívsins gongd, fyri menniskja, dýr,
fuglar, fiskar, hús, kerald, fyri alt sum finst ja hugsar Ólavur og so er tað
so nógv meira eisini, hugsar hann, tí sjálvt um tað kann hugsast soleiðis, frá
ongum til onki, so er tað ikki soleiðis kortini, tað er jú so nógv meira enn
tað, men hvat er alt hitt?
(s. 10)

Millum kvøld
og morgun er sum sagt náttin, men millum morgun og kvøld er dagurin, –  ella bara “og”, sum heitið sigur, og
júst “og” saman við orðinum “hugsa” verður endurtikið óteljandi ferðir. Tað er
ikki av tilvild, og tó at “og” bert er eitt sambindingarorð og uttan týdning
sambært mállæruni, so sigur tað eina rúgvu. Tað kann vera ein tilsiping til
“lívið”, um dagur og kvøld verða lisin sum umskriving fyri føðing og deyða.
Harafturat kann tað standa sum umboð fyri tað, sum Ólavur sigur “vera so nógv meir
í lívinum”. Skrivistílurin hjá Fosse við m.ø. íðuligu nýtsluni av “og” bendir
eisini tankarnar á Bíbliuna, sum er týdd úr grikskum og hebraiskum. “Og”
framman fyri sagnorð á hebraiskum broyta tíðina, soleiðis at nútíð verður tátíð,
og tátíð verður nútíð. Nútíð og tátíð hanga so statt saman við hjálp av “og”,
samstundis sum “og” setur tíðina úr gildi. Til ber tí at siga, at heitið, sum
inniheldur eina greiða lýsing av tíð “morgun og kvøld”, verður sett úr gildi.
Eitt annað, ið setur tíðina úr gildi, er serliga teknsetingin saman við
endurtakandi talimálsnýtsluni, sum fær fram ein vaggandi, manandi og nanandi
stíl, tí hann nýtir ikki punktum, setur sjáldan komma, knýtir heldur saman við
“og” og øðrum endurtøkum, eins og sagnorðini skifta millum at standa í nútíð og
tátíð. Tað er ikki eitt punktum í bókini, og tað er ikki tilvild. Við hesum fær
hann víst á, at morgun og kvøld
fevnir um tað, sum er  millum áðrenn og aftaná. Tað kann væl vera, at
tað er einki, men tað verður nevnt. Tað fær eksistens. Og tað hevur týdning í
tilveruni. Hugsa bara um, hvussu børn viðhvørt kunnu spyrja “Hvar var eg,
áðrenn eg var til?” ella “Hvussu er tað aftaná, tá ið mann er deyð?”