Sjórøtur

Bókin
varð skrivað í 1896, um somu tíð sum føroyski sluppfiskiskapurin mentist, og
lívið umborð á skonnartini We`re Here var
ikki ólíkt lívinum umborð á sluppunum, men á ymsum økjum vóru teir fremri har
yviri. Teir nýttu t.d. gummistivlar, sum helst vóru ókendir í Føroyum tá, og tá
ið teir gjørdu reint, stóðu teir við flekiborð, meðan Føroyingar langt upp í
20. øld stóðu hálvgum ryggbrotnir og flaktu á berum dekki. – Kanska hava H.A.
Djurhuus og Heðin Brú lisið lisið bókina og fingið íblástur haðani til
skaldsøgur sínar. Hon var týdd til danskt longu í 1905. 

 Í
1937 varð filmur gjørdur eftir bókini við Spencer Tracy sum høvuðsleikara, og
hann vann onkra Oscar-virðisløn fyri leiklutin har. Men gongdin í filminum er
nógvastaðni rættiliga ólík frásøguni í bókini. Filmurin var sera væl umtóktur
allastaðni – ikki minst í Føroyum. Undir heitinum Sjógarpar varð bókin lisin sum framhaldssøga í Útvarpi Føroya 1997.

Jens Marius Hentze hevur týtt. Bókin kostar kr. 188, og kann kann keypast her

—

Brellbiti

1.
kapittul

 

Onkur hevði tveitt dyrnar opnar gulborðsmegin, so
slavtokan úr Norðuratlantshavinum stóð líka inn í roykisalónina á tí stóra
ferðaskipinum, sum rullaði og setti og ýldi fyri at ávara fiskiflotan.

“Hasin
hvølpurin hjá Cheyne er ein sonn marra umborð,” segði ein maður í tjúkkum
dobba og bresti hurðina aftur. “Tað er ein Harrans lætti, tá hann er
burtur úr eygunum. Ein sovorðin gorlakkur!”

Ein hvíthærdur týskari
rætti seg eftir einari breyðflís og murraði, meðan hann jaglaði: “Eg kenni
hatta slagið. Tað rekst um alt Amerika. Tit áttu at gjørt togendar tollfríar
har yviri.”

“Á, svass! Eg
haldi ikki, har býr illur blóðdropi í honum. Vit áttu heldur at havt samkenslu
við honum,” drynjaði ein maður úr New York, sum lá og rembdist á einari
sofu undir tí váta skeilettinum. “Hann var lágur í gøtuni, tá ið tey fóru
at draga hann av einum hotelli á annað. Eg tosaði við mammu hansara í morgun.
Dámlig kona, men hon bjóðar ikki til at temja hann. Og nú skal hann til Evropa
at læra fólkasið.”

“Tað man vera
so sum so við hansara uppvenjing,” segði ein maður úr Philadelphia, sum
sat so krýkin í einum horni. “Stavnurin fortaldi mær, at hann fær tvey
hundrað dollarar um mánaðin í lummapengum. Og hann er ikki sekstan enn.”

“Hevur pápi
hansara ikki okkurt við jarnbreytir at gera?” spurdi týskarin. “Púra
rætt. Jarn­breytir og nám og timbur og skip. Hin gamli hevur bygt sær eini hús
í San Diego; hann hevur eisini eitt slátur í Los Angeles. Hann eigur fimm ella
seks jarnbreytir og hevur hálvan timburhandilin við kyrrahavsstrondina; og hann
letur tað upp í hendur á konuni at brúka pengarnar,” helt maðurin úr
Philadelphia fram. “Hon trívist ikki har vesturi á landi, sigur hon. So
hon valtrar bara runt við dronginum og sínum ringu nervum, uttan iva fyri at
finna okkurt at stytta honum stundir við. Florida, Adirondacks, Lakewood, Hot
Springs, New York og sama túrin umaftur. Ringur er hann nú; men tá hann hevur
renslast um alt Evropa, verður hann ikki tespiligur.”

“Hví tekur hin
gamli ikki í herðatoppin á honum?” ljóðaði røddin úr tí tjúkka dobbanum.

“Pápi hansara!
Hann hugsar ikki um annað enn at kráma inn undir seg og vil helst ikki verða
órógvaður, sær tað út til. Men um nøkur ár man hann fara at varnast, at okkurt
hevur ligið á láni. Og spell er tað, tí har býr nógv gott í dronginum. Tað
ræður bara um at fáa tað fram.”

“Brúka
homlubandið, brúka homlubandið!” murraði týskarin.

Aftur brast hurðin
upp, og ein dirðil á fimtan ára aldri toygdi seg inn um ta høgu gáttina við
sigarettstubba darlandi í munnklovanum. Ringa dæmið hóskaði illa til aldurin,
og hann var í síni heild ein mynd av ráðaloysi, erpni og vánaligum smakki, tá
tað snúði seg um klæðir. Hann var í korkalittum jakka, knæbuksum, reyðum
hálvhosum og løriftskóm, og aftast á knokkinum sat ein reyður kollur.

Hann bríkslaði
millum tenninar og hugdi metandi at teimum, ið inni vóru, áðrenn hann hevði
fyri munni: “Sum har er óunniligt uttanfyri. Hasir fiskibátarnir liggja og
mjarra allastaðni. Tað hevði verið spennandi, um vit sigldu onkran av teimum
niður.”

“Lat dyrnar
aftur, Harvey,” segði maðurin úr New York. “Slepp tær útum og lat
aftur – vit vilja ikki síggja teg her inni.”

“Soo,”
segði hann uppgjørdur. “Hava tygum kanska goldið ferðaseðilin fyri meg,
harra Martin? Man eg ikki hava líka góðan rætt at vera her sum øll hini.”

Hann tók nakrar
terningar, sum lógu á spæliborðinum, og fór at kasta fyri seg sjálvan.

“Hetta verður
dekan og keðiligt. Hevur eingin tykkara hug at halda á einum blað?”

Eingin ønti, og
hann guvaði dúgliga, sveiggjaði við beinunum og trummaði í borðið við sínum
grómutu fingrum. So tók hann eitt bundi av pengaseðlum fram og lætst at telja.

“Hvussu livir
mamma tín?” spurdi onkur. “Eg sá hana ikki við
morgunmatarborðið.”

“Hon liggur
helst sum eitt deytt í kahúttini. Hon er næstan altíð ússalig á sjónum. Eg ætli
mær at geva kahútsfrúnni fimtan dollarar afturfyri at vera um hana. Sjálvur
seti eg helst ikki fótin niðurundir. Tað ørar so fyri mær at ganga fram við
kokkhúsinum. Hetta er, satt at siga, mín fyrsti túrur um hav.”

“Legg ikki í
at káva útyvir, Harvey.”

“Káva útyvir?
Nei, tað geri eg ikki. Hetta er fyrstu ferð, eg sigli um Atlantshavið, og eg
havi ikki kent mær hundavaml uttan tann fyrsta dagin. Nei, nei, hinir gomlu, ikki her.” Hann dukaði sigursælur
nevan í borðið, vætti fingrarnar og helt fram at blaða.

“Ja, tú er ein
úrmælingur líka í fingrasnipparnar. Tað glampar langan veg. Og ansar tú ikki
eftir, verður sonn tjóðarogn í tær,” segði maðurin úr Philadelphia og
geispaði.

“Takk, hatta
veit eg. Eg eri amerikamaður út í æsir. Tað skulu tey eisini fáa at síggja, tá
eg komi til Evropa. Sáh! Nú slóknaði handa sigarettin aftur. Tað er ikki
roykjandi, hetta hoyggið, sum er at fáa umborð. Hevur eingin tykkara ein
ektaðan “turk” at bjóða mær?”

Fyrstimeistari kom
inn eina løtu, reyðdæmdur, brosandi og vátur. “Hey Mac,” segði Harvey
vælhýrdur. “Hvussu stendur til?”

“Nøkulunda sum
í gjár,” svaraði hin álvarsamur. “Tey ungu eru líka fólkalig móti
teimum gomlu sum fyrr, og tey gomlu beinleiðis kýta seg at vísa, hvussu væl
teimum dámar tað.”

Innibyrgdur
skellilátur ljóðaði úr onkrum króki. Týskarin læt sigarhúsan upp og bjóðaði
Harvey ein klænan svartan vindil.

“Hetta er
tubbak fyri rættar menn, ungi vinur,” segði hann. “Tygum hava hug at
royna eina? Tygum vilja fegin? Tygum vera sum fjøruti av henni.”

Harvey festi sær í
henda svarta pinnin við einum erpisligum handarbragdi. Hann kendi á sær, at
hann var um at fáa fótin fastan í vaksnamannahópinum.

“Hesin gamli
hevur verið í lótum fyrr,” segði hann uttan at gruna, at hesar bíligu ameri­kansku
sigarirnar vóru tað rama eitur at anda í seg.

“Tað fer tíðin
skjótt at vísa,” segði týskarin. “Hvar eru vit nú, harra
Macdonald?”

“Vit koma á
Stórabanka í kvøld, harra Shaefer – júst í løtuni eru vit mitt í fiskiflotanum.
Vit hava skrædlað málingina av trimum dorium og nærum sneitt nebban av einum fransi
síðan á middegi, so tað má kallast neyv sigling.”

“Tygum dámar
sigarina?” spurdi týskarin, nú hann varnaðist, at tárini stukku úr eygunum
á Harvey.

“Frálík, hetta
er vorðið sum tubbak,” svaraði hann við samanlæstum tonnum. “Sigla
vit ikki spakuligari nú? Eg haldi, eg fari at hyggja at logginum.”

“Tað hevði eg
eisini gjørt, var eg tygum,” svaraði týskarin.

Harvey fór
vinglandi eftir tí váta dekkinum yvir til lúnningina. Hann var í ringum skørum;
men tá ið hann bar eyga við dekstænaran, sum hann hevði sagt fyri, at hann fekk
ongantíð sjóverk, royndi hann at manna seg upp og helt leiðina aftur á
sóldekkið á øðrum klassa. Har var oyðið og manntómt. Hann krøkti seg fastan í
verjuna tætt við flaggstongina og hugdi niður av hekkuni, ið var rundað sum ein
skjaldbøkuskel. Hann ringdi seg saman í ræðuligum kvølum, tí hasin
eiturvindilin, sigaldurnar og høggini frá skrúvuni royndu sítt ítasta fyri at
pína sálina úr honum. Høvdið bólgnaði, og neistar dansaðu fyri eygunum. Tað
kendist, sum kroppurin hevði onga vekt longur, og beinini slettust í lotinum.
Hann var um at svíma av sjóverki. Skipið rullaði og skumpaði hann út um
verjuna; og har varð hann liggjandi á tí hálu hekkutromini, inntil ein síð grá
alda kastaði seg fram úr mjørkanum, stappaði Harvey mestsum undir hondina og
slepti honum útav læborðsmegin, har tað stóra grøna havið breiddi út yvir hann
og ruraði hann í blund.

Hann raknaði við
aftur av ljóðinum frá einum horni, sum líktist døgurðahorninum á skóta-leguni í
Adirondacks, har hann einaferð hevði verið. Spakuliga gjørdist hann greiður
yvir, at hann var Harvey Cheyne, druknaður og deyður úti á miðjum Atlantshavi.
Ein ókendur roykur kitlaði í nasagluggarnar; vátur og kleimin skjálvti fór
honum eftir bakinum, og hann var fullur upp undir tindina av sjógvi. Tá ið hann
gloppaði eyguni, varnaðist hann, at enn var hann oman á vatn­skorpuni, tí hann
sá silvurblankar aldutoppar allastaðni rundan um seg, og hann lá í eini
fiskarúgvu og hugdi upp í breiða bakið á einum manni í bláari skipstroyggju.

“Nú stendur
illa til,” hugsaði drongurin. “Tað er einki at ivast í, at eg eri
deyður, og hasin har ansar eftir mær.”

Hann suffaði, og
maðurin snúði høvdinum so mikið, at ein gulloyrnaringur hómaðist undir tí
svarta purluta hárinum.

“Nú, hann
sjálvur. Nú gongur frægari, ikki so?” segði maðurin. “Verð liggjandi,
har tú ert; tað ger bátin tryggari.”

Við einum knøppum
taki vendi hann tí darrandi stevninum móti einari aldu, ið syfti teir umleið
tjúgu føtur upp bert fyri at sleppa teimum niður aftur í eitt glarkent dýpi
hinumegin. Men hesar hørðu syftingar teptu ikki mannin í bláu posatroyggjuni.
“Tað var heppið, at eg fekk fatur á tær – ikki so? Tað var ein sonn Guds
lukka, at skipið hjá tær ikki rendi á meg. Hvussu datt tú fyri borð?”

“Eg hevði
sjóverk; eg orkaði ikki at halda mær.”

“Tað var í
seinastu løtu, eg fekk blást í hornið, so skipið hjá tær helt av. Tá sá eg teg
koma singlandi – ikki so! Eg helt, at skrúvan fór at karva teg til agn; men tú
kom – kom beint yvir til mín, og so dró eg teg inn sum ein stóran tosk, og
hesaferð doyr tú ikki.”

“Hvar eri
eg?” spurdi Harvey, sum satt at siga kendi seg eitt sindur ótryggan í
hesum gjálvinum.

“Tú er hjá mær
– í doriuni. Eg eiti Manuel, og eg eri við skonnartini We’re Here úr Glou­cester. Eg búgvi í Gloucester. Nú fáa vit
nátturðaboð hvørja løtu. Ikki so?”

Hann var sanniliga
eingin bloyta, hasin Manuel. Har stóð hann hattleysur og vattleysur og blásti í
eina ovurstóra gágguskel, meðan tann flatbotnaða dorian syftist undir honum.
Tað ljóðaði, sum teir ønskriligu tónarnir skóru seg gjøgnum mjørkan og surkið.
Harvey mintist ikki, hvussu leingi henda konsertin vardi, tí tá ið hann sá teir
froysandi aldukambarnar, øtaðist hann og var kvikur at leggja seg aftur. Hann
helt seg hoyra byrsuskot, eitt horn og róp. Eitthvørt, ið var størri enn
dorian, men líka livandi, kom knappliga fram úr mjørkanum. Nógv málageip
hoyrdist, og hann varð stúvaður niður í eitt myrkt dandandi hol, har menn í
oljuklæðum góvu honum heitt at drekka og lótu hann úr. So sovnaði hann.