Guli námsdepilin

Tá ið eg gangi fram við einum ávísum smáum budingalitaðum húsum í heimbygdini, fari eg av mær sjálvum oman eftir gomlum minnisstíggjum. Í hugan streyma stuttlig minni, tí inni har búði fyrsti vinmaður mín, vit vóru sum lív og ein sál, og í teimum húsunum lósu vit nógv. Vit spældu guitar og kort og lósu.

Vit vuksu upp í býlingi, sum í mangar mátar
framvegis var krøktur í elligamla bóndasamfelagið. Miðaldardámurin og køstalukturin
var ramur. Størstu dagarnir á árinum vóru um heystið, tá ið skurðurin varð
býttur. Har vóru nógv neyt og veðragjólingar og hønur og gæs og køstar og nógvir
hundar. Menninir snúsaðu og skráaðu og royktu. Konurnar brúktu allar fyriklæði.

Hetta var seinast í fimmtiárunum og fyrst í
sekstiárunum.

At vera inni í hesum húsum var øðrvísi enn
í øðrum húsum. Har var eitt annað lag. Mamma vinmannin hevði annaðhvørt
Luxemburg ella Radio Scotland frá, hon drakk kaffi og roykti Raleigh. Hon yrkti
sangir til brúdleyp, og teir vóru so góðir, at fólk søgdu: “Nadoyð, hon dugir
væl.” Hinar mammurnar royktu ikki, drukku bara te og lurtaðu eftir Kalundborg.
Men allar lósu vikubløð. (Eg fór annars tíðliga at roykja – Raleigh – og varð
cand. mag. við enskum sum høvuðsgrein nøkur ár seinni.)

Á borðinum í stovuni stóð stór kanna við
mjólk, stór skál við sukri og stórur havragrýnspakki. Tað var ikki etið eftir
klokkutíðunum har, og eingin fekk ilt av tí, at uppvaskið stóð eina løtu. Vit
fingu okkum havragrýn, høvdu vit tørv á tí. Tørvaði okkum fastari føði, fóru
vit í hjallin og fingu okkum skerpikjøt aftur við breyði og mjólk.

Stovan var full av bløðum og bókum, krossorðagátum
og kortum. Og øll lósu – øll lósu alt. Commandoserien, Hjemmet, Strømberg, Morgan
Kane, Knut Hamsun, Siglingarsøguna hvørt um annað. Eingin var frøðingur,  eingin tosaði um bókmentir, men øll
lósu. Minnist ikki, at vit lósu ein føroyskan stav. Jú – Følv og Gluggan.

Vit kundu sita hvør í sínum lag, hvør í
sínum stóli, hvør í sínum króki og lesa langar løtur. Vit høvdu ongan tørv á
at gorra – men prátið gekk lystiliga og kátt, tá ið vit prátaðu.

Tað gula húsið hevði sínar røtur í gomlum bóndagarði.
Garðurin var bygdur í 17. øld og ógvuliga lítið broyttur,
tá ið farið var inn í seinna helming av 20. øld. At koma inn í gomlu stovuna
var at gera ferð aftur í miðøld.  Har
var roykstova við ljóara, einki ravmagn, nógvir hundahvølpar og stundum stóð ein
kálvur í roykstovuni. Í hálvaskýmingini inni í roykstovuni fórt tú inn í ein heilt serligan heim.
Ikki minst, tí at bóndin las altíð og visti altíð okkurt forvitnisligt at siga
okkum.     

Hesin fámælti, gløggi serlingurin kom eisini
hvønn dag inn á gólvið í gulu húsunum og fekk sær sum við einum refleksi tann
lesturin upp hondina, sum lá næst – okkurt blað ella onkra bók, og so sótu vit
annars hvør í sínum lagi og lósu. Fleiri ættarlið í somu stovu, og vit lósu
tað, ið lá fyri. Eingin segði okkum hvat, vit skuldu lesa – eingin segði okkum,
hvør var bestur, eingin segði okkum, hvør var kendur. Og Luxembourg sang. Ein
tekstur var ein tekstur. Tarzan og Victor Hugo, Anders And og Hamsun hvør um annan. Og Luxembourg
legði nýggja plátu á, og fest varð í nýggja Raleigh.

Eg helt meg oftast til Battler Briton,
Illustrerede Klassikere og Commando-serien. Eg vildi hava nógvar myndir og
lítlan tekst. Eg var stórur drongur, áðrenn eg las bøkur, og tær einastu, eg minnist
meg hava lisið, vóru cowboy-bøkur. Helst Bill og Ben. Tær svaraðu í innihaldi á
leið til cowboy-filmarnar við John Wayne, ið eg sá fríggjakvøld kl. 9 í
Vestmanna Bio.

Mentanarligi skamturin mundi vera hesin: Vit
sóu ein film um vikuna, fóru í kioskina – okkara persónliga, stúvstappaða Mekka – hvørt týskvøld eftir vikubløðunum, læntu bøkur á bókasavninum týskvøld og hóskvøld. Dimmalætting sá til, at
vit vistu akkurát, hvussu til stóð bæði í Føroyum og úti í heimi. Fjern og
nær var genialt, har fekst tú simpilthen alt at vita. 

Umframt Hjemmet og Familie Journalen var
dagliga áfyllingin teknirøðir.

Tað var tað, sum lyfti okkum úr okkara túni
og út í stóra heimin – og hann var amerikanskur. Frá regni og hønum og
mjólkaspannum og sóping og ørindum yvir í sólina, út á grasfløturnar, inn í
kvøldini um bálið við munnhørputónum, bardagarnar við indiánar og alt hitt
fantastiska amerikanska. Og tá ið vit ikki lósu um tað, spældu vit tað og søgdu
“hænsop”

Seinni, tá ið eg gekk í realskúla, segði
ein av lærarunum umaftur og uppaftur: “Eg leggi líka í, hvat tit lesa, bara tit
lesa. At tit lesa ger munin.” Eg
veit ikki, um tann boðskapurin er góðkendur pedagogikkur nú á døgum, men eg
haldi, at hann riggaði, tí allir teir, ið vuksu upp við Anders And, Hjemmet og
Bill og Ben fingu sær útbúgving – fleiri fingu sær universitetsútbúgving, summir
enntá í føroyskum.

Men eg kann ikki lata vera við at hugsa um,
hvussu gott tað høvið hevði verið at leggja gott mál niður í okkum samstundis. At
víðka okkara egna málsliga heim samstundis. At lata okkum lesa nógv av hesum
stuttliga á okkara egna máli.

Svenning Tausen, Jóhannes Enni, Ingrid
Sondum og øll hini, sum løgdu lunnar undir BFL sóu henda skeivleika, viðurkendu
brekið og rættaðu tað. So nú kunnu foreldur keypa sínum børnum stakkar av tí
besta tilfarinum og lata tað liggja og sløðast fyri eygunum á børnunum og
gubbunum og ikki bara fáa upplivilsið men málsliga førningin samstundis. Tað er
eitt av teimum stóru brøgdunum, sum er framt til tess at menna okkara egna
málsliga heim.

Tá ið eg gangi fram við teimum smáu
budingalittu húsunum, hugsi eg bara góðar tankar – eg hugsi um huglagið og tann
alheim, ið hetta lítla universitetið átti í sær.  

Tað man vera ymist, hvussu sjónarringurin víðkast,
men úrslitið hevði ikki verið verri, hevði onkur lagt okkum lag á tá, hjálpt
okkum at finna fram á dygdargóðar tekstir longu tá – og so tað, vit ikki
skonktu ein tanka – at alt slíkt kundi vera skrivað og prentað á føroyskum. Tað kom okkum ikki til hugs.

Føroyskt? Tað var Jógvan við Ánna –
gluggavelta og luftinnkroystari – sum vit grinu hjartaliga at, tí at tað var so
píniliga maggut og ótíðarhóskandi.

Ája – so broytist alt.

Deil á