Bíggjar

Formurin bíggjar er hvørsfall av bøur, og
bøur merkir upprunaliga‘hús ella garður har fólk býr’; tað kann
eisini merkja ‘bygd’. Og taðer helst tann merkingin, sum vit hava í
bygdarnavninum Bøur. So koma vit til bendingina. Hví fáa vit eitt
í, tá ið orðið annars hevur ø? Nú verður tað eitt lítið sindur
tekniskt. Og tað, sum eg sigi her, er tann einfaldaða útgávan. Grundin er
hon, at tann gamli norrønihvørsfalsformurin var bjár, og so hendir
tað í føroyskum, attað gamla j’ið í bjár verður til eitt í
(sum í gomlum døgum vareitt langt i, framborið nakað sum
/bijar/). Og tað merkir, at frá athava havt eitt stavilsi í hvørsfallinum
(bjár), fær hetta orðið í føroyskumnú tvey stavilsir, av tí at j’ið verður
til eitt í. Soleiðis fáavit formin bíar. Og so fáa vit ta
sonevndu skerpingina inn. Skerpinginer eitt hjáljóðsinnskot (í hesum føri
ggj), sum kemur innmillum sjálvljóðini í og a, og soleiðis
verður bíar til bíggjar, og núgongur kabalin upp. Tá vit t.d. siga
Sumbiar og Hvalbiar, so er taðtann gamli hvørsfalsformurin av bøur, sum
vit hava her. Og taðmerkir, at hesir hvørsfalsformarnir eru
elligamlir. 

Tað er ein vanlig ljóðregla í føroyskum,
at eitt j í slíkumumstøðum verður til eitt i (j’ið verður
vokaliserað). Tað sama fyribrigdiðsum í bíggjar hava vit í orðinum fíggjar,
sum er hvørsfallav fæ. Tann gamli norrøni
hvørsfalsformurin var fjár, sum fyrstbroyttist til fiar í gomlum føroyskum, og
seinni í tíðini fingu vitso skerpingina inn, so úrslitið var
fíggjar. Fíggjarmálaráðið er tað ráðið, sum umsitur fæið í landinum (altso
ognirnar, pengarnar).

Seinni í tíðini fáa vit so eitt annað orð
inn í málið, nevniliga býur (skrivað við seinna ý), sum í
grundini hevur sama upprunasum bøur. Býur við seinna ý er tann
danski og svenski formurinav okkara bøur. Og nú verður tað eitt
sindur tvørligt at hava við at gera, tí nú hava vit býur við seinna ý
og bíggjar við fyrra í. Bøur og býur eru annars skyld við orðið at
búgva. 

Onkur heldur kanska, at tað er at gera tað
óneyðuga trupult, atvit skulu skriva býur við seinna ý og
bíggjar við fyrra í, tá ið talan ígrundini er um sama orð upprunaliga. Tað,
sum ger tað so trupulter, at ý og í eru fallin saman í
føroyskum (í norrønum var tað /y:/og /i:/). Tað einasta, sum rættvísger
henda munin millum fyrra í og seinna ý í føroyskum er tann
upprunafrøðiliga meginreglan(tað etymologiska prinsippið). Tað
norrøna málkerviðmátti gera mun á ý og í (av tí at tað
vóru tvey ymisk ljóð), og henda skipaner síðani flutt yvir á føroyskt, hóast
ógvisligar ljóðbroytingar erufarnar fram frá tí, at tað norrøna málið
varð talað í Norðurlondum og upp til okkara dagar. Ein av hesum ljóðbroytingunumer, at y’ið hevur mist sína runding og er
sostatt fallið saman viði. Stavseting okkara er sum nevnt sera
upprunafrøðilig, t.e. honleggur seg so tætt upp norrønum, sum til
ber, og tá sigur tað segsjálvt, at við øllum teimum
málbroytingum, sum eru farnar framfrá norrønum til føroyskt, verður tað
stórur munur á skrivaðumog talaðum føroyskum. Og hesin
trupulleikin er eisini sjónligur, tá ið vit hava við orðini bíggjar/býar at
gera.  

Viðm.

Úr Málmaðurin í útvarpinum 2