Fjarur og følin

Sjaldsama góða stutttekstasavnið “Av longum leiðum”, sum Gunnar Hoydal skrivaði og gav út á forlagnum Orð og løg í 1982, hevur Sprotin prentað uppaftur.

Tekstirnir eru brøv, sum Gunnar skrivar úr ymsum heraðshornum, um tað, honum er fyri, og tær hugleiðingar, ið birtast á ymsu plássunum, har hann er staddur. Hesin tekstur er brævaskifti, sum hann, sum ungur studentur, hevur við pápa sín eitt lestrarár. Allur tann skipaði heimurin fer at ridla, tá ið farið verður undir lestur, og vit síggja, hvussu kreppan hjá unga studentinum dýpist, so hvørt sum veturin myrknar, og hvussu hann styrknar aftur, tá ið ljósið kemur aftur, og dagarnir aftur leingjast og hitna.

Pápin svaraði, at nú vóru ódnirnar komnar aftur, og alt hoyggið var ikki fingið av bønum enn.Tú skrivaði um danska høvuðsstaðin, sum ikki longur var summarfrítíð, men skuldi vera gerandisdagur, ikki longur ein veitsla við nógvari sól, men óljóð og óvissa.

Pápin skrivaði aftur, at kanska fór hann at taka neytini av, nú hann var komin í landsins stýri, tað kundi vera møðsamt at koma av drúgvum fundi og seta seg við spannini undir kúnna.

Hvat skuldi verða burturúr? Alt hevði ligið í føstum karmi, nú skuldi tú sjálvur standa fyri og sjálvur velja.
Tú skrivaði, at kanska ætlaði tú hetta, men tú ivaðist, kanska var frægari at hugsa um hatta, og so var tað tað, at valdi tú eitt, so stongdi tú fyri øðrum, sum ivaleyst hevði verið tað rætta fyri teg, hevði tú vitað meira, hvussu alt var.

Pápin svaraði, at sólin vann nóg illa norður á Hálsin nú, og at hann hevði minni og minni hug at fara undir skurðin; orkaði næstan ikki at taka knívin upp í hondina longur.

– Tú skalt gera, sum tú hevur hug til, segði omman, – bara tú ikki lesur til prest. Tað var, sum hon segði við abban, tá ið hann fekk prestaprógv, at vágaði hann sær í nakran kraga, so rýmdi hon. Tí hon hevði ætlað sær annað í lívinum enn at kóka kaffi og baka bollar til limirnar í onkrum fjarskotnum meinigheitsráði.

Tú skrivaði heim, at tú visti einki, hvat tú hevði hug til. At tú hevði verið til ein fyrilestur her og eitt skeið har, og at tú vart farin undir tímar í fornmálum, men vildi ikki siga tað fyri ommuni. Og tímar í matematikk og kemi og fysikk, tí at ein málsligur studentur nyttaði einki í einum køldum heimi. Allastaðni vóru hurðar, frammanfyri hurðar, sum máttu fáast upp og aftanfyri aðrar hurðar, sum máttu ikki fara aftur, alt mátti standa opið.

– Bara tú ikki verður handilsmaður, segði omman, bara tað ikki verður at keypa og selja og senda fólki rokningar og telja pengar saman. Og so segði hon frá pápa sínum, sum hevði verið ein lítil bankastjóri í provinsholinum Løgstør, soleiðis málbar hon seg. Nógv skuldi til, áðrenn hon gretti um sín uppruna, ivaleyst gjørdi hon tað nú fyri at ræða teg; hon var rýmd mest sum flóttafólk til høvuðsstaðin, 17 ára gomul, og hevði livað av at spæla klaver aftur við kykmyndum; hetta var áðrenn filmar høvdu fingið ljóð.

Tú skrivaði heim, at ringt var at velja hjá tí, sum einki visti um nakað. Tú skrivaði, at tú hevði ligið sjúkur, har stóð einki um, at tú válaði í gøtunum við fepri í fleiri dagar. Millum reglurnar stóð at fyrilestrar og integralrokning og grikskir aorist-stovnar og alt annað, sum tú fekst við, var burturi av allari leið, myrkur stóð frá tí, tú fekst ikki andað fyri tí.

– Ansa væl eftir, at tú ikki endar á onkrari skrivstovu, segði omman og bustaði sigarettøsku av borðinum niður í fangið; tað var farið at bila við eygunum.

Pápin skrivaði, at tað hevði viðrað hampiliga væl í seinastuni, og nógvur fiskur var komin upp á land.

– Bara tú lovar ongantíð at fara upp í politikk, segði omman, er tað hampafólk, so verður tað brotsmenn, alt sum tað er, sleppur tað at ráða.

Tú skrivaði ikki nakað um, at tímarnir vóru farnir at gleppa burturímillum, tú orkaði ikki upp um morgnarnar, og nógvar seinnapartar gekst tú úr einum biografi í annan uttan at minnast nakað aftur um teir filmar, ið har vórðu vístir.

– Tað ræður um at gera nakað sjálvur og ikki bara lurta eftir øðrum, segði omman. Tíðin var komin hjá henni at lata inn ársins jólasøgu, og hon leitaði í skuffunum fyri at finna onkra, sum var somikið gomul, at bæði forleggjari og lesarar høvdu gloymt hana. – Tað ræður um at skapa, segði hon.

Tú skrivaði heim um teir tungu og myrku morgnarnar á súkklu millum onnur súkklandi gjøgnum tann váta stórbýin. Rað um rað av billyktum ímóti tær, speglað niður í asfaltið og inn í blikkið á bilunum, sum komu aftanífrá fram um teg, so tætt, at tú mátti kroysta lærið inn ímóti stongini. Streymandi gjøgnum tað kolasvarta ljósgataða myrkrið niðast á botninum í endaleysum húsagjáum. Hvør hevði sett teg í hendan streymin, hvat førdi teg fram við hesum serstaka gøtuhorninum og fram ímóti hasum plássinum, inn undir hesa brúnna og fram á hesi bleiktrandi handilsljósini. Hví var tín lítli partur blivin at fylgja við hesum meldri, at lata beinini mala bara runt og runt, ráðaleysur og við ongum vilja, so at tú at enda hevði gloymt, hvønn veg tú stýrdi og lat bara streymin avgera leiðina, meðan tú royndi áhaldandi at minnast aftur á tína ætlan og títt egna navn.

Seinni skrivaði tú eisini um allan hvøkkin av gløggum meiningum. Eitt var at læra seg tann lærdóm, sum vísindamenn og granskarar høvdu funnið fram og skrivað niður, tað lá væl fyri, tú vart vanur við at lurta og læra. Men her vóru knappliga javnaldrar, sum sjálvir vágaðu sær at viðgera lærdómin, sum spurdu og settu fram síni egnu sjónarmið. Hvørja ferð kom tað sum ein hvøkkur, tað lýsti sum ein glæma frá teimum, tú visti at hesir gløggu javnaldrar kundu ongantíð missa seg burtur í einum ferðslustreymi millum døkkar húsaveggir, og tú ynskti tær einki annað í lívinum enn at eiga sjónarmið sjálvur, sum tú kundi leggja fram og verja, eldhugaður, djarvur og gløggur.

– Legg einki í starv og livibreyð, segði omman, hugsa heldur um hugin.

Men tú visti um ongan hug til nakað. Alt, sum tú fekst við, føldist sum nakað, ið hendi tær, nakað sum av ókendum grundum var tær fyri, uttan at tú hevði verið eftirspurdur, uttan at tú átti nakran lut ella vilja í tí sjálvur. Tí mátti alt takast í smáum, býtast sundur í tímar, í máltíðir, í svøvn, í einstakar dagar. Tú mátti fara stillisliga um og seta teg útivið, tá kundi tú ivaleyst vera toldur, sjálvt um ongin kundi hava nakran áhuga fyri tær.

Ein oyðin vetur við svørtum krapa í gøtunum, brøkur, sum ongantíð tornaðu á lørunum, fyrr enn tær vóru aftur undir í avfalli og í sprutti frá bilunum. Lestur og fyrireiking út í næturnar, onkuntíð fundir og ljóðstórar veitslur, hvar tú vart ongastaðni og vart einki uttan eygu, sum komu innan úr djúpum og døkkum holum og eygleiddu gávaðar talarar, liðiligar gentur, sveimandi pør, eitt markleyst frælsi hjá øðrum.

Pápin skrivaði, at nú fór at lýsa í aftur, men sólin maktaði lítið enn. Hann sendi eina kantatu í 5 pørtum, sum hann hevði stríðst við nú í longri tíð, og hann spurdi frá mammuni, hvussu stóð til við klæðum.

Nú høvdu bilarnir sløkt lyktirnar um morgnarnar, gøturnar vóru ikki so vátar longur, knappliga ein morgun stóðu allir húsaveggir skínandi reinir í sól, hvør takrenna, hvør karmur, hvør karnappur, hvør einstakur húsalutur á hundraðtals húsum lýsti móti blankari luft og segði frá, at okkurt nýtt var hent, ella at okkurt var hent av nýggjum. Eingin roykur úr gøtuni var mentur at káma ljósið, einki óljóð úr ferðsluni megnaði at órógva henda nýggja friðin í húsaveggjunum. Tað sást, at hús vóru mannaverk, og at stór skapan var í teimum.

Tú skrivaði heim, at tú maktaðist, at trappurnar vóru blivnar so tungar at ganga, føturnir beklaðust, og knøini høvdu hug at sláa saman í heilum, og tú fekst einki burtur úr at lesa, tað lá eitt hvítt tám um eyguni, maturin gagnaðist ikki, eplini á teimum ymisku matstovunum fyltu allan tallerkin, nú var næstan ongantíð kjøtbiti at síggja í sósini, tað var mest bara sum mjólkarvatn, sum kom í munnin.

Omman segði, at tú mátti leggja bøkurnar til viks, annars endaði tú bara sum sakførari millum hillar við svørtum lógasøvnum. Og so blandaði hon kortini, legði tey á borðið og bað teg taka av.

Pápin skrivaði, at tað var stuttligari at knoða hønunum eplaflus og breyðmolar enn at sita í landsins stýri. Men tíbetur var tjaldursparið aftur í túninum nú, tað lætti um, og tá munaðu morgnarnir so væl.

Trøini í býnum komu knappliga ímóti tær, tú hevði súkklað undir teimum so nógvar dagar, men ikki sæð tey fyrr enn nú, ið bløð settust á tey og fræini komu siglandi ímóti tær. Tú skrivaði heim um ljósið, sum hevði tikið allan matarlyst frá tær.

– Tað er pliktin, sum spillir verðina, segði omman, allastaðni renna píndir kryplingar aftan á klokkum og gera sína skyldu og hava ringa samvitsku. Hon festi sær í av nýggjum og skonkti kaffi niður í skálina. – Neyðars trælir allastaðni, segði hon.

Tú mintist ikki, hvussu tú fekst hesi pappírini, sum søgdu, at nú lógu allar leiðir opnar, at nú kundi tú velja hvat sum helst. At verða verkfrøðingur ella skriftlærdur ella doktari ella prestur. Tú skrivaði heim, at tú hevði ongantíð dugað so nógv og vitað so lítið. At tú umhugsaði at gloyma alt so skjótt sum til bar, sleppa í timburlæru og arbeiða við hondunum. Gera okkurt til nyttu.

Omman var bilsin og mutlaði. Hon segði, at hennara fólk hevði higartil ikki verið handverki og smíði nærri enn onkrum meltaðum fingri. Men kanska.

Pápin svaraði, at nú stóðu allar veitir fullar í sóljum.

Deil á